zespół jelita nadwrażliwego

Zespół jelita nadwrażliwego, choć nie skraca długości życia, jest z wielu powodów poważnym problemem zdrowotnym. Różnorodność objawów i dolegliwości odpowiadających temu zespołowi powoduje, że stanowi on powód znacznego procenta wszystkich wizyt zarówno u internistów jak i gastrologów. Przykładowo w USA zespół jelita nadwrażliwego stanowi kilkanaście procent wizyt w gabinetach lekarzy rodzinnych i aż blisko 30% w poradniach gastrologicznych.
Jest to przeważnie schorzenie ludzi młodych, większość przypadków ujawnia się przed 45. rokiem życia, ale jest też częsty u ludzi starszych po 65. roku życia. Zespół ten może występować również u dzieci i młodzieży. Ocenia się, że jego częstość wynosi 14% w grupie studentów i 16% wśród uczniów w wieku 11-17 lat.
Zespół jelita wrażliwego jest rozpoznawany 3-krotnie częściej u kobiet, które stanowią aż 80% pacjentów z bardziej nasilonymi objawami.

Rozpoznanie
Do dnia dzisiejszego, niestety, nie ma konkretnego badania czy wskaźnika, za pomocą którego można by postawić rozpoznanie: zespół jelita wrażliwego. Chorobę rozpoznaje się na podstawie kryteriów opartych na objawach zebranych podczas szczegółowych wywiadów. Zespół jelita nadwrażliwego charakteryzuje się występowaniem przewlekłych dolegliwości bólowych w obrębie jamy brzusznej, z towarzyszącymi zaburzeniami wypróżnień, bez stwierdzanych organicznych ani biochemicznych przyczyn dolegliwości. Aby wykluczyć inne schorzenia u pacjentów wykonuje się: morfologię krwi, OB, TSH oraz badanie kału na obecność krwi utajonej i jaj pasożytów, w postaci biegunkowej posiewy kału, a u osób powyżej 50. roku życia kolonoskopię.

Czyli: “pacjent zdrowy, a brzuch go dokuczliwie boli”.
Na jednym z kursów gastrolog powiedział, że jeśli trafia do niego pacjent z dolegliwościami brzusznymi, który był już u lekarzy różnych specjalności i nic nie stwierdzono, to na pewno jest to pacjent z nadwrażliwością jelita.

Uznaje się, że o zespole jelita nadwrażliwego świadczy ból brzucha lub dyskomfort w jamie brzusznej przez co najmniej 12 tyg. (niekoniecznie kolejnych) w ciągu ostatnich 12 mies. i charakteryzujący się co najmniej 2 z 3 cech:
1) zmniejsza się po wypróżnieniu,
2) ma związek ze zmianą częstości wypróżniania,
3) ma związek ze zmianą wyglądu lub konsystencji stolca
Chorych pod względem objawów można podzielić na 3 grupy: 1/3 chorych ma postać biegunkową, 1/3 postać zaparciową, a pozostała 1/3 prezentuje naprzemiennie oba objawy.
Dolegliwości mają zmienną intensywność i lokalizację. Najczęściej najsilniejsze są po wstaniu z łóżka, po posiłkach oraz w okresie wzmożonego stresu emocjonalnego.
Charakterystyczne jest w tym schorzeniu, że bóle nie występują w nocy. Podstawowym objawom często współtowarzyszą dolegliwości ze strony innych narządów, takie jak bóle głowy, migrena, bóle w klatce piersiowej, uczucie parcia na mocz, zaburzenia seksualne czy choroba lokomocyjna.

Przyczyny powstania
Przyczyna powstawania tego schorzenia nie jest jasna. Na pewno w samym jelicie dochodzi do zaburzonej reaktywności, zmienionej motoryki (funkcja skurczowa) i sekrecji (wydzielania) w odpowiedzi zarówno na czynniki wewnętrzne takie jak pokarm, czynniki zapalne i bakteryjne, jak i zewnętrzne czynniki prowokacyjne, tu chodzi głównie o stres. Dalej dochodzi do nadwrażliwości trzewnej, skutkiem czego są znacznie silniejsze impulsy bólowe przesyłane przez zwoje nerwowe, niż dzieje się to u osób zdrowych w odpowiedzi na podobne bodźce. Prowadzi to do rozstrojenia regulacji na drodze mózg-jelita, najprawdopodobniej związanej ze zmienioną reakcją na stres i odbiorem sygnałów z układu trzewnego.
U większości chorych stwierdza się zaburzenia wydzielania i transportu serotoniny, która jest jednym z neuroprzekaźników w naszym organizmie. Występuje ona w mózgu i przewodzie pokarmowym. Jest odpowiedzialna za regulację bodźców na drodze mózg-jelita, wpływa na funkcję skurczową (motorykę) jelit.

Z badań wynika, że u 7–31% chorych pojawia się poinfekcyjny zespół jelita nadwrażliwego w związku z zakażeniami różnymi patogenami, w tym także pasożytami.

U części chorych przyczyną objawów może być przerost bakteryjny w jelicie cienkim. (Jest to odrębna jednostka chorobowa.)

Zauważono, że predyspozycje do zespołu jelita nadwrażliwego (także poinfekcyjnego) mają osoby o określonym profilu psychologicznym, tzn. z większymi skłonnościami do niepokoju, depresji, lęku, zespołów natręctw, a szczególnie do somatyzacji stanów afektywnych.

Leczenie
Wobec niejasnej przyczyny powstawania, niejednorodności objawów i ich zmienności w czasie nie dysponujemy w chwili obecnej żadnymi metodami leczenia przyczynowego nadwrażliwości jelit.
Leczenie zatem skupia się głównie na znoszeniu lub łagodzeniu objawów dominujących.
W terapii zespołu jelita nadwrażliwego stosuje się zarówno metody niefarmakologiczne, w tym dietę i modyfikację stylu życia, psychoterapię i zapewnienie wsparcia, jak również metody farmakologiczne.

Istotną niefarmakologiczną metodą leczenia jest dieta.
Terapia polega głównie na eliminacji niektórych składników pokarmowych. Bardzo często chorzy sami doskonale się orientują, po jakich pokarmach następuje nasilenie dolegliwości, bezwzględnie należy wziąć pod uwagę te obserwacje pacjentów.
U osób z biegunkową postacią zaleca się ograniczenie:
– pokarmów zawierających duże ilości włókien roślinnych,
– pokarmów składających się w znacznym procencie z niecałkowicie wchłanianych węglowodanów, takich jak skrobia, oligosacharydy, sorbitol, laktoza,
– mleka (17 % osób nie jest zdolnych do trawienia mleka i jego przetworów),
– jaj, czekolady, ryb i orzechów,
– żywności zawierającej środki konserwujące żywność, np. glutaminian sodu, bo mogą one nasilać dolegliwości.

Inaczej powinni odżywiać się pacjenci z zaparciową postacią , zaleca się im dietę bogatoresztkową, z dużą ilością płynów (do 3 l/dobę) i błonnika (30–50 g/dobę). Wartościowe źródła błonnika to warzywa, owoce, pszenica i otręby pszenne. Warto pamiętać, że w czasie przewlekłego stosowania otrąb pszennych należy okresowo kontrolować poziom żelaza i fosforu w surowicy krwi oraz uzupełniać niedobory magnezu, bowiem zawarte w otrębach fityniany mogą upośledzać wchłanianie tych pierwiastków.

Ważne jest też prowadzenie higienicznego trybu życia. Tak zorganizowanego, by nie doprowadzać do napięć, zmęczenia, niewyspania powodujących zaostrzenie dolegliwości.

Niestety nie istnieje do dziś leczenie przyczynowe choroby, a pojawiające się coraz nowsze preparaty, mimo że łagodzą objawy, najczęściej, niestety, nie spełniają wszystkich oczekiwań pacjentów.
Schorzenie leczone jest objawowo.
W postaci skurczowej podawane są leki rozkurczające.
Bez recepty dostępne są:
– Buscopan tabl.
– No-spa tabl.
W wypadku zbyt małej motoryki jelit podajemy leki pobudzające perystaltykę.
Jeśli objawem dominującym jest zmienność wypróżnień, podawane są leki normalizujące motorykę przewodu pokarmowego.
– Tribux Bio tabl.
W postaci biegunkowej podajemy leki hamujące perystaltykę, najczęściej loperamid występujący pod nazwą handlową:
– Laremid tabl.
– Loper tabl.
– Stoperan tabl.

W wypadku zaparć stosuje się laktulozę (osmotyczny środek przeczyszczający), występującą pod postacią syropów:
– Lactulosum 2,5g/5ml 150 ml
– Lactulose Mip 3,25g/5ml syrop
– Duphalac 3,3g/5ml syrop
W wypadku wzdęć stosuje się simetikon:
– Espumisan
jego pochodną dimetikon:
– Esputikon kaps.
oraz węgiel:
– Carbo kaps. tabl.

czasem enzymy trzustkowe.

U niektórych chorych regulacji wymaga praca wątroby.

W leczeniu zespołu jelita nadwrażliwego można stosować probiotyki. Preparaty te są ostatnio bardzo popularne w terapii wielu schorzeń gastroenterologicznych. Biorąc pod uwagę ich dostępność, szeroki zakres działań, jak również brak działań ubocznych i przeciwwskazań (poza chorymi z ciężkimi zaburzeniami odporności), zawsze warto wypróbować ich działanie u pacjentów z objawami zespołu jelita nadwrażliwego, niezależnie od dominujących objawów. Trzeba jednak pamiętać, że tylko niektóre wyselekcjonowane szczepy bakteryjne (np. Bifidobakterium i Lactobacillus) mają udokumentowane działanie korzystne w leczeniu tego schorzenia. Lecznicze działanie probiotyków jest spowodowane najprawdopodobniej ich wpływem immunomodulującym na procesy zapalne zachodzące w jelicie, poprzez przywrócenie równowagi pomiędzy stężeniami cytokin pro- i antyzapalnych, których stosunek jest pierwotnie zaburzony u osób z zespołem jelita nadwrażliwego.

Stwierdzono, że melatonina podawana w dawce 3 mg/dobę przez okres 8 tygodni, u niektórych chorych łagodzi objawy zespołu jelita nadwrażliwego, szczególnie bóle brzucha i uczucie parcia na stolec, przy czym działanie to wydaje się być niezależne od działania na regulację procesów snu u tych pacjentów.

U wielu kobiet występuje zależność objawów klinicznych od fazy cyklu hormonalnego. Z tego powodu w leczeniu próbowano zastosować leki wpływające na układ hormonalny. Taką próbą było podawanie hormonu uwalniającego gonadotropinę (GnRH). W jednym badaniu wykazano poprawę kliniczną po jego podawaniu, ale ryzyko objawów ubocznych ogranicza jego zastosowanie.

Jako że 50–80% pacjentów podkreśla zależność nasilenia objawów w wyniku stresu, należy położyć nacisk na łagodzenie jego objawów.
Metody niefarmakologiczne to psychoterapia, hipnoza.
Metodami farmakologicznymi leczeni są pacjenci ze współistniejącą nerwicą, lękiem, urojeniami czy depresją.

* * *

Dane zawarte w tym tekście zostały zaczerpnięte między innymi z:

Dr n. med. Tadeusz Tacikowski[1], dr n. med. Janusz Ciok[2], Zespół jelita drażliwego – możliwości lecznicze i sposoby postępowania z chorymi, “TERAPIA – GASTROENTEROLOGIA”, CZERWIEC 2006.

[1]Klinika Chorób Metabolicznych i Gastroenterologii Instytutu Żywności i Żywienia Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. Mirosław Jarosz
[2]2 Zakład Bezpieczeństwa Żywności i Żywienia, Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie. Kierownik Zakładu: dr n. med. Lucjan Szponar

Arkadiusz Bednarczuk, Magdalena Pawlik, Grażyna Rydzewska, Zespół jelita nadwrażliwego– czy są nowe aspekty diagnostyki i leczenia?
“Przew Lek”, 2005 nr 10, ss. 34-40

Dr n. med. Agnieszka Harasiuk, dr n.med. Maria Wiśniewska-Jarosińska, prof. dr hab. n. med. Jan Chojnacki, Rola melatoniny w patogenezie chorób układu pokarmowego, “TERAPIA – GASTROENTEROLOGIA”, CZERWIEC 2008.

Barbara Napiórkowska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *